روستاشهر: تارنمای تخصصی علوم جغرافیایی
شهروند شهردوران اسلامی ، همچون روستایی و یا ایلیاتی معتقد به جهانبینی اسلامی، فرمانبردار احکام اسلامی، امام ، خلیفه و یا نمایندگان آنان است، بنابراین شهر دارای زندگی مستقل و خاص با مقررات و امتیازات متفاوت نبود و از این لحاظ تفاوتی بین شهر و ده (جز تفاوتهای ناشی از جمعیت ، استقرار دیوانها ، جامع و غیره) وجود نداشت و نقش دینی دوران اسلامی بر اهداف نظامیـ اقتصادی حکومتهای مستقر در آن شهر اولویت داشت. اشکانیان با ادغام و تلفیق شهر دولتهای پارسی ـ هلنی با نقاط مسکونی اطراف آن و حذف نابرابریهای اجتماعی ـ فرهنگی و اقتصادی بین شهر و روستا و الغای خودفرمانی شهر ـ دولتها حتیالمقدور مفاهیم یونانی را از بین بردند و به مفاهیم بومی و سرزمینی ـ به خصوص شیوه پارسی ـ در همه ابعاد زیست و تولید و به روز کردن آنها بازگشتند و این بازگشت منجر به نحوه استقرار و زیستی شد که میتوان از آن تحت عنوان سبک پارتی یاد کرد.
ق در قرن اول تا چهارم هجری ، که با حکومت سامانیان در خراسان مقارن بود نهضتهای مختلف علمی، ادبی، آموزشی ، مذهبی ، تصوف و غیره به دلایلی چون از میان رفتن نظام کاستی، آمیخته شدن تمدنهای مختلف ، اجازه برخورد آزاد آراء و اندیشهها از سوی حکومت و تولید قابل توجه کاغذ در چین ، رشد می یافت و سبک خراسانی در زمینههای مختلف از جمله شهرسازی ظهور پیدا کرد. فارغ از سبکهای مختلف ، سه عنصر مسجد، بازار و محله ، مشخصه شهر دوران اسلامی می باشد که به اختصار مورد بررسی قرار می گیرند : مسجد : دولت اسلامی در شهر متولد می شود و با توجه به اینکه تشکیل این دولت برای اولین بار در « مسجد » صورت گرفت ، بنابراین وجود مسجد جامع به یکی از مشخصات اصلی شهر دوره اسلامی تبدیل می گردید.
محله : علیرغم اینکه در بدو تشکیل دولت اسلامی ایجاد قشربندی اجتماعی بر مبنای قوم، قبیله ، نژاد نفی میگردید ، اما در زمان تشکیل امپراتوری اسلامی، این محلهبندیها گسترش مییافت که مبنای آن برخلاف دوران ساسانی نه براساس نظام کاستی و طبقاتی بلکه براساس تفاوتهای قومی ، قبیله ای بود. شهر همچنان مکان استقرار طبقات برتر اجتماعی مانند مؤبدان و مغان، جنگاوران و سپاهان ، دبیران و پزشکان و دهقانان بود و طیف عظیم مردم چون پیشهوران ، بازرگانان، صاحبان حرف و امثال آنان در خارج از چهارچوب این طبقات واقع بودند و به تبع آن در خارج از دیوارهای شار زندگی میکردند.
حکومت سلوکی و سبک شهرسازی پارسی هلنی
اسلاید 6: ساختار شهرها و اصول شهرسازیبنای شهرهای جدید برای یونانی کردن بخشهای شرقیکارایی این شهرها به عنوان مراکز فرمانروایی یونانیان و مقدونیان و ایجاد مراکز نظامی و پادگان های هخامنشیان مثل شهرهای ساحلی سوریه و فنیقیه طرحهای یونانی در ترکیب با سنتهای کهن مشرق زمینطرح شهر مربعی با خیابانهای عمود برهم و دارای شبکه معابر شطرنجیبهداشت بهتر نسبت به دوره های قبلسرعت بالا در ارتباطات و حمل و نقل و احداث راه های بزرگ بین قاره ای ابریشم و ادویهتوجه به مقیاس انسانی در طراحی معابر و منازلLyrbe lead in Pamphylia prima( in today’s Anatolia). اسلاید 2: فهرستحکومت سلوکیاناهداف ساخت شهرهامحل استقرار شهر پارسی هلنی ساختار شهرها در دوره ی سلوکیانانواع شهر در دوره ی سلوکیکاربردهای شهرهاشهرهای نظامیشهرهای بازرگانی-تولیدیشهرهای کشاورزی-تولیدیشهرهای سیاسی، اداری (شاهی)پولیس (شهرهای خاص)تفاوت پلیسهای یونانی و سلوکیمنابع.
هر چند سلوکیان با هدف سلطهی اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و اشاعه ی هلنیسم اقدام به شهرسازی در سرزمینهای مفتوحه نمودند، اما در درازمدت به جز در مواردی اندک به این هدف نرسیدند و میتوان اذعان داشت که برای سلوکیان موفقیتی در پی نداشت. مردم این شهرها هرگز نتوانستند حال و هوای شرقی خود را فراموش کنند و با مقاومت درهمه ی ابعاد وهمچنین میل و علاقهی آنان به فرهنگ بومی و تجربیات نیاکانشان، بعداز گذشت سالها به حالت اول خود برگشتند. پادشاهان این سلسله برای اداره این قلمرو پهناور، شهرهایی را در سراسر سرزمینهای مفتوحه، از جمله ایران، بین النهرین و سوریه احداث یا تجدید بنا نمودند.
این شهرها متناسب با فرهنگ یونانی ساخته شدند و حضور بازرگانان و سپاهیان یونانی و مقدونی موجب شد تا تفاوت عمده ای با شهرهای گذشته داشته باشند. احداث این شهرها تغییراتی در ساختار اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی مردمان آن نواحی به وجود آورد. اسلاید 3: حکومت سلوکیانسلوکیان پس از مرگ اسکندر در متصرفات شرقی امپراتوری وی به قدرت رسیدند. به نظر میرسد با احداث شهرهای جدید مردم این شهرها تحت تأثیر اهداف دولت سلوکی قرار میگرفتند. اشاعه فرهنگ یونانی در سرزمینهای مفتوحهمنبع: کتاب تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران. در کنار قلعه نظامی و یا شهر قدیمی مستقر در منطقه ای مملو از روستاهای پیرامونی3.
روستاشهر: تارنمای تخصصی علوم جغرافیایی
شهروند شهردوران اسلامی ، همچون روستایی و یا ایلیاتی معتقد به جهانبینی اسلامی، فرمانبردار احکام اسلامی، امام ، خلیفه و یا نمایندگان آنان است، بنابراین شهر دارای زندگی مستقل و خاص با مقررات و امتیازات متفاوت نبود و از این لحاظ تفاوتی بین شهر و ده (جز تفاوتهای ناشی از جمعیت ، استقرار دیوانها ، جامع و غیره) وجود نداشت و نقش دینی دوران اسلامی بر اهداف نظامیـ اقتصادی حکومتهای مستقر در آن شهر اولویت داشت. اشکانیان با ادغام و تلفیق شهر دولتهای پارسی ـ هلنی با نقاط مسکونی اطراف آن و حذف نابرابریهای اجتماعی ـ فرهنگی و اقتصادی بین شهر و روستا و الغای خودفرمانی شهر ـ دولتها حتیالمقدور مفاهیم یونانی را از بین بردند و به مفاهیم بومی و سرزمینی ـ به خصوص شیوه پارسی ـ در همه ابعاد زیست و تولید و به روز کردن آنها بازگشتند و این بازگشت منجر به نحوه استقرار و زیستی شد که میتوان از آن تحت عنوان سبک پارتی یاد کرد.
ق در قرن اول تا چهارم هجری ، که با حکومت سامانیان در خراسان مقارن بود نهضتهای مختلف علمی، ادبی، آموزشی ، مذهبی ، تصوف و غیره به دلایلی چون از میان رفتن نظام کاستی، آمیخته شدن تمدنهای مختلف ، اجازه برخورد آزاد آراء و اندیشهها از سوی حکومت و تولید قابل توجه کاغذ در چین ، رشد می یافت و سبک خراسانی در زمینههای مختلف از جمله شهرسازی ظهور پیدا کرد. فارغ از سبکهای مختلف ، سه عنصر مسجد، بازار و محله ، مشخصه شهر دوران اسلامی می باشد که به اختصار مورد بررسی قرار می گیرند : مسجد : دولت اسلامی در شهر متولد می شود و با توجه به اینکه تشکیل این دولت برای اولین بار در « مسجد » صورت گرفت ، بنابراین وجود مسجد جامع به یکی از مشخصات اصلی شهر دوره اسلامی تبدیل می گردید.
محله : علیرغم اینکه در بدو تشکیل دولت اسلامی ایجاد قشربندی اجتماعی بر مبنای قوم، قبیله ، نژاد نفی میگردید ، اما در زمان تشکیل امپراتوری اسلامی، این محلهبندیها گسترش مییافت که مبنای آن برخلاف دوران ساسانی نه براساس نظام کاستی و طبقاتی بلکه براساس تفاوتهای قومی ، قبیله ای بود. شهر همچنان مکان استقرار طبقات برتر اجتماعی مانند مؤبدان و مغان، جنگاوران و سپاهان ، دبیران و پزشکان و دهقانان بود و طیف عظیم مردم چون پیشهوران ، بازرگانان، صاحبان حرف و امثال آنان در خارج از چهارچوب این طبقات واقع بودند و به تبع آن در خارج از دیوارهای شار زندگی میکردند.
حکومت سلوکی و سبک شهرسازی پارسی هلنی
اسلاید 6: ساختار شهرها و اصول شهرسازیبنای شهرهای جدید برای یونانی کردن بخشهای شرقیکارایی این شهرها به عنوان مراکز فرمانروایی یونانیان و مقدونیان و ایجاد مراکز نظامی و پادگان های هخامنشیان مثل شهرهای ساحلی سوریه و فنیقیه طرحهای یونانی در ترکیب با سنتهای کهن مشرق زمینطرح شهر مربعی با خیابانهای عمود برهم و دارای شبکه معابر شطرنجیبهداشت بهتر نسبت به دوره های قبلسرعت بالا در ارتباطات و حمل و نقل و احداث راه های بزرگ بین قاره ای ابریشم و ادویهتوجه به مقیاس انسانی در طراحی معابر و منازلLyrbe lead in Pamphylia prima( in today’s Anatolia). اسلاید 2: فهرستحکومت سلوکیاناهداف ساخت شهرهامحل استقرار شهر پارسی هلنی ساختار شهرها در دوره ی سلوکیانانواع شهر در دوره ی سلوکیکاربردهای شهرهاشهرهای نظامیشهرهای بازرگانی-تولیدیشهرهای کشاورزی-تولیدیشهرهای سیاسی، اداری (شاهی)پولیس (شهرهای خاص)تفاوت پلیسهای یونانی و سلوکیمنابع.
هر چند سلوکیان با هدف سلطهی اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و اشاعه ی هلنیسم اقدام به شهرسازی در سرزمینهای مفتوحه نمودند، اما در درازمدت به جز در مواردی اندک به این هدف نرسیدند و میتوان اذعان داشت که برای سلوکیان موفقیتی در پی نداشت. مردم این شهرها هرگز نتوانستند حال و هوای شرقی خود را فراموش کنند و با مقاومت درهمه ی ابعاد وهمچنین میل و علاقهی آنان به فرهنگ بومی و تجربیات نیاکانشان، بعداز گذشت سالها به حالت اول خود برگشتند. پادشاهان این سلسله برای اداره این قلمرو پهناور، شهرهایی را در سراسر سرزمینهای مفتوحه، از جمله ایران، بین النهرین و سوریه احداث یا تجدید بنا نمودند.
این شهرها متناسب با فرهنگ یونانی ساخته شدند و حضور بازرگانان و سپاهیان یونانی و مقدونی موجب شد تا تفاوت عمده ای با شهرهای گذشته داشته باشند. احداث این شهرها تغییراتی در ساختار اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی مردمان آن نواحی به وجود آورد. اسلاید 3: حکومت سلوکیانسلوکیان پس از مرگ اسکندر در متصرفات شرقی امپراتوری وی به قدرت رسیدند. به نظر میرسد با احداث شهرهای جدید مردم این شهرها تحت تأثیر اهداف دولت سلوکی قرار میگرفتند. اشاعه فرهنگ یونانی در سرزمینهای مفتوحهمنبع: کتاب تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران. در کنار قلعه نظامی و یا شهر قدیمی مستقر در منطقه ای مملو از روستاهای پیرامونی3.
ریما رامینفر