تفاوت های تفسیر و تاویل قرآن از فهم ظاهری تا معرفت باطنی
عده ای از علما نیز گفته اند: آنچه در کتاب خدا بیان شده و در احادیث صحیح از سنت تعیین گشته تفسیر نامیده میشود، زیرا که معنایش ظاهر و واضح است و کسی را نشاید که در آنها اجتهاد یا غیر آن به کار برد، بلکه باید بر همان معنایی که برای آن وارد شده آن را حمل نماید و از آن تجاوز نکند و تأویل آن است که علمای عامل به معانی کتاب و ماهران در علوم و معارف برای آن استنباط مینمایند (که از نظر شیعه اینان تنها پیامبر (صلی ا. فهم حقایق و معانی آیات قرآن کریم اعم از محکم و متشابه نیازمند توضیح و تبیین و شرح الفاظ و عبارات این کتاب آسمانی است و از همین رو دانشمندان علوم قرآنی در طول سالیان متمادی با بهره گیری از روایات و احادیث پیامبرص و ائمه معصومین ع و خود آیات قرآن و همچنین با استفاده از قوانین و قواعد فلسفی و ادبیات عرب و به دنبال تبیین و توضیح و فهم این آیات بوده اند.
(مبانی و روشهای تفسیری، عمید زنجانی،ص۱۱۹) در مقابل آن همچنانکه از تعاریف ارایه شده برای تفسیر بر میآید، تفسیر قرآن جز توضیح و تشریح و کشف مدالیل و معانی الفاظ آیات و جملات ترکیبی آنها و بیان مقاصد مورد نظر مجموعه ای از آیات، چیز دیگری نخواهد بود و معنای تفسیر بیانگر اختلاف کمی و کیفی در کشف و بیان مدالیل و مفاهیم لفظی آیات قرآن است. فهم حقایق و معانی آیات قرآن کریم اعم از محکم و متشابه نیازمند توضیح و تبیین و شرح الفاظ و عبارات این کتاب آسمانی است و از همین رو دانشمندان علوم قرآنی در طول سالیان متمادی با بهره گیری از روایات و احادیث پیامبرصلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام و خود آیات قرآن و همچنین با استفاده از قوانین و قواعد فلسفی و ادبیات عرب و.
وی با اشاره به آیات ۴ زخرف، ۸۰ واقعه و ۷ آل عمران میفرماید: قرآن مجید از حقایق ماورایی و غیر مادی سرچشمه میگیرد و تأویل قرآن که همان حقایق غیر محسوس هستند در قالب بیان لفظی بشری نمیگنجد، زیرا الفاظ و عبارات بشری محصول زندگی مادی اوست و نمیتواند بیانگر حقایق والای الهی باشد. فضیل بن یسار میگوید: از امام صادق (علیه السلام) در باره این حدیث نبوی که "هیچ چیز در قرآن نیست مگر آنکه ظاهری دارد و باطنی و هیچ حرفی در قرآن یافت نمیگردد مگر آن که برای آن تعریفی است و برای هر تعریفی آغازی"سؤال کردم که منظور از قرآن ظاهری دارد و باطنی چیست؟. البته دانشمندان علوم اسلامی در این باره نظرات مختلفی دارند،به عنوان مثال بدر الدین زرکشی در تعریف تفسیر گفته است: تفسیر علمی است که با آن کتاب خداوند که بر پیامبرش نازل شده فهمیده میشود و بیان معانی و استخراج احکام و حکمتهای آن انجام میگردد.
درس یازدهم: تأویل و تفسیر
همچنین آیات الاحكام كه انشایی است و طبق نظر ایشان حكایت از واقعیت خارجی ندارد، چگونه تأویل میشود؟ آیا منظور از تأویل آنها، علم به مصالح و مفاسد واقعی مترتب بر احكام است یا آثاری از قبیل ثواب وعقاب كه در پی آن میآید؟ آیا اهل زیغ به دنبال فهم اینها هستند؟ و آیا این علم در انحصار خداست؟ آیا در این صورت دایرهٔ تأویل بسیار محدود نخواهد شد؟ قیامت نیز تأویل قرآن نیست؛ بلكه ظرف ظهور تأویل قرآن است؛ زیرا قرآن خود میفرماید «یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ ؛ روزی كه تأویل آن فرا رسد». بنابراین تأویل كه مصدر است، اگر به معنای فاعلی باشد، یعنی بازگرداندن كاری كه از فاعل صادر شده از آن جهت كه از فاعل صادر شده است، و اگر به معنای اسم مصدری باشد، نتیجه تأویل مقصود است؛ مانند تأویل خواب كه در خارج محقق میشود، و اگر به معنای اسم مصدری باشد، نتیجه تأویل منظور است؛ مانند تأویل خواب كه در خارج محقق میشود، و اگر به معنای اسم مفعولی باشد، مراد چیزی است كه به او بازگردانده میشود (مؤول الیه).
معنای نخست با هیچیك از استعمالات قرآنی تأویل مناسبتی ندارد؛ زیرا دستیابی به تفسیر نكوهیده و ویژه اهل زیغ نیست، در صورتی كه عبارت «فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ» (آل عمران، 7) به روشنی بر نكوهش اهل زیغ در پیگیری آیات متشابه برای دستیابی به تأویل دلالت دارد. این احتمال برای كسانی كه مصداق مورد نظر را مشاهده نكردهاند، تأویل خواهد بود؛ ولی برای معاصران و مشاهده كنندگان آن مصداقها، تأویل نخواهد بود؛ زیرا خفایی برای آنان ندارد؛ ولی از آنجا كه در این احتمال فرض پنهان بودن شده است، مقصود از آن، مصداقهایی است كه مشاهده نشده و یا مقصود، تاویل برای غیر معاصران رخداد تأویل است.
ویژگیهای تأویل قرآن از دیدگاه قرآن عبارت است از مخفی بودن، در انحصار خدا بودن (وآنان كه از خدا تعلیم گرفتهاند)، ظهور در جهان آخرت برای همگان، مقبول نبودن عمل پس از ظهور تأویل قرآن، اعتراف مخالفان پیامبران به درستی دعوت آنان و درخواست بازگشت به دنیا برای انجام دادن كارهای نیك و یا درخواست شفاعت شافعان. لازمهٔ این سخن به نادانی انداختن (اغرای به جهل) و در نتیجه گمراه كردن مردم است كه با هدف نزول قرآن كه هدایت بندگان است، سازگار نبوده و نقض غرض میباشد؛ زیرا به دلیل ذكر نكردن قرینه، مردم آن را بر طبق ظاهر میفهمند، در حالی كه خلاف آن مقصود خداست و هیچ قرینهای برای فهم درست آن وجود ندارد.
تفاوت های تفسیر و تاویل قرآن از فهم ظاهری تا معرفت باطنی
عده ای از علما نیز گفته اند: آنچه در کتاب خدا بیان شده و در احادیث صحیح از سنت تعیین گشته تفسیر نامیده میشود، زیرا که معنایش ظاهر و واضح است و کسی را نشاید که در آنها اجتهاد یا غیر آن به کار برد، بلکه باید بر همان معنایی که برای آن وارد شده آن را حمل نماید و از آن تجاوز نکند و تأویل آن است که علمای عامل به معانی کتاب و ماهران در علوم و معارف برای آن استنباط مینمایند (که از نظر شیعه اینان تنها پیامبر (صلی ا. فهم حقایق و معانی آیات قرآن کریم اعم از محکم و متشابه نیازمند توضیح و تبیین و شرح الفاظ و عبارات این کتاب آسمانی است و از همین رو دانشمندان علوم قرآنی در طول سالیان متمادی با بهره گیری از روایات و احادیث پیامبرص و ائمه معصومین ع و خود آیات قرآن و همچنین با استفاده از قوانین و قواعد فلسفی و ادبیات عرب و به دنبال تبیین و توضیح و فهم این آیات بوده اند.
(مبانی و روشهای تفسیری، عمید زنجانی،ص۱۱۹) در مقابل آن همچنانکه از تعاریف ارایه شده برای تفسیر بر میآید، تفسیر قرآن جز توضیح و تشریح و کشف مدالیل و معانی الفاظ آیات و جملات ترکیبی آنها و بیان مقاصد مورد نظر مجموعه ای از آیات، چیز دیگری نخواهد بود و معنای تفسیر بیانگر اختلاف کمی و کیفی در کشف و بیان مدالیل و مفاهیم لفظی آیات قرآن است. فهم حقایق و معانی آیات قرآن کریم اعم از محکم و متشابه نیازمند توضیح و تبیین و شرح الفاظ و عبارات این کتاب آسمانی است و از همین رو دانشمندان علوم قرآنی در طول سالیان متمادی با بهره گیری از روایات و احادیث پیامبرصلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام و خود آیات قرآن و همچنین با استفاده از قوانین و قواعد فلسفی و ادبیات عرب و.
وی با اشاره به آیات ۴ زخرف، ۸۰ واقعه و ۷ آل عمران میفرماید: قرآن مجید از حقایق ماورایی و غیر مادی سرچشمه میگیرد و تأویل قرآن که همان حقایق غیر محسوس هستند در قالب بیان لفظی بشری نمیگنجد، زیرا الفاظ و عبارات بشری محصول زندگی مادی اوست و نمیتواند بیانگر حقایق والای الهی باشد. فضیل بن یسار میگوید: از امام صادق (علیه السلام) در باره این حدیث نبوی که "هیچ چیز در قرآن نیست مگر آنکه ظاهری دارد و باطنی و هیچ حرفی در قرآن یافت نمیگردد مگر آن که برای آن تعریفی است و برای هر تعریفی آغازی"سؤال کردم که منظور از قرآن ظاهری دارد و باطنی چیست؟. البته دانشمندان علوم اسلامی در این باره نظرات مختلفی دارند،به عنوان مثال بدر الدین زرکشی در تعریف تفسیر گفته است: تفسیر علمی است که با آن کتاب خداوند که بر پیامبرش نازل شده فهمیده میشود و بیان معانی و استخراج احکام و حکمتهای آن انجام میگردد.
درس یازدهم: تأویل و تفسیر
همچنین آیات الاحكام كه انشایی است و طبق نظر ایشان حكایت از واقعیت خارجی ندارد، چگونه تأویل میشود؟ آیا منظور از تأویل آنها، علم به مصالح و مفاسد واقعی مترتب بر احكام است یا آثاری از قبیل ثواب وعقاب كه در پی آن میآید؟ آیا اهل زیغ به دنبال فهم اینها هستند؟ و آیا این علم در انحصار خداست؟ آیا در این صورت دایرهٔ تأویل بسیار محدود نخواهد شد؟ قیامت نیز تأویل قرآن نیست؛ بلكه ظرف ظهور تأویل قرآن است؛ زیرا قرآن خود میفرماید «یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ ؛ روزی كه تأویل آن فرا رسد». بنابراین تأویل كه مصدر است، اگر به معنای فاعلی باشد، یعنی بازگرداندن كاری كه از فاعل صادر شده از آن جهت كه از فاعل صادر شده است، و اگر به معنای اسم مصدری باشد، نتیجه تأویل مقصود است؛ مانند تأویل خواب كه در خارج محقق میشود، و اگر به معنای اسم مصدری باشد، نتیجه تأویل منظور است؛ مانند تأویل خواب كه در خارج محقق میشود، و اگر به معنای اسم مفعولی باشد، مراد چیزی است كه به او بازگردانده میشود (مؤول الیه).
معنای نخست با هیچیك از استعمالات قرآنی تأویل مناسبتی ندارد؛ زیرا دستیابی به تفسیر نكوهیده و ویژه اهل زیغ نیست، در صورتی كه عبارت «فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ» (آل عمران، 7) به روشنی بر نكوهش اهل زیغ در پیگیری آیات متشابه برای دستیابی به تأویل دلالت دارد. این احتمال برای كسانی كه مصداق مورد نظر را مشاهده نكردهاند، تأویل خواهد بود؛ ولی برای معاصران و مشاهده كنندگان آن مصداقها، تأویل نخواهد بود؛ زیرا خفایی برای آنان ندارد؛ ولی از آنجا كه در این احتمال فرض پنهان بودن شده است، مقصود از آن، مصداقهایی است كه مشاهده نشده و یا مقصود، تاویل برای غیر معاصران رخداد تأویل است.
ویژگیهای تأویل قرآن از دیدگاه قرآن عبارت است از مخفی بودن، در انحصار خدا بودن (وآنان كه از خدا تعلیم گرفتهاند)، ظهور در جهان آخرت برای همگان، مقبول نبودن عمل پس از ظهور تأویل قرآن، اعتراف مخالفان پیامبران به درستی دعوت آنان و درخواست بازگشت به دنیا برای انجام دادن كارهای نیك و یا درخواست شفاعت شافعان. لازمهٔ این سخن به نادانی انداختن (اغرای به جهل) و در نتیجه گمراه كردن مردم است كه با هدف نزول قرآن كه هدایت بندگان است، سازگار نبوده و نقض غرض میباشد؛ زیرا به دلیل ذكر نكردن قرینه، مردم آن را بر طبق ظاهر میفهمند، در حالی كه خلاف آن مقصود خداست و هیچ قرینهای برای فهم درست آن وجود ندارد.
ریما رامینفر